Validasyon nedir sorusu, kalite sistemlerinin temelini oluşturan önemli bir kavramı işaret eder. ISO 9000 gibi standartların merkezinde yer alan validasyon, basitçe “doğru işlemi mi yapıyorsun?” sorusuna cevap arar. Özellikle tıp ve farmakoloji sektörlerinde büyük öneme sahip olan bu süreç, ürün ve hizmetlerin güvenilirliğini garanti altına alır.
Validasyon ve verifikasyon nedir, aralarındaki fark nedir gibi sorular sıkça karşımıza çıkar. Validasyon “doğru işlemi mi yapıyorsun?” sorusuna odaklanırken, kalifikasyon “işlemi doğru yapıyor musun?” sorusunu ele alır. Validasyon süreci ile birlikte kalite güvence altına alınır ve değişkenlik en aza indirgenir. Bu makalede, validasyon nedir nasıl yapılır sorularına cevap vereceğiz ve endüstride kullanılan temel validasyon tekniklerini, süreçlerini ve olası hataları detaylı olarak inceleyeceğiz.
İlginizi Çekebilir: MES
Validasyonun Tanımı ve Endüstrideki Rolü
Validasyon nedir ve neden gereklidir?
Endüstriyel süreçlerde güvenilirlik ve tutarlılık sağlamanın temel mekanizmalarından biri validasyondur. Validasyon, kelime anlamı olarak geçerlilik sözcüğünden türemiştir ve bir sürecin, ürünün veya sistemin belirlenmiş gereklilikleri karşıladığını doğrulama ve belgeleme işlemidir. Başka bir deyişle, tercih edilen ve uygulanan yöntemin doğru olduğunun kanıtlanması adına yapılması gereken bütün işlemleri kapsar.
Validasyon, özellikle ilaç, gıda, tıbbi cihaz ve biyoteknoloji gibi kritik endüstrilerde büyük öneme sahiptir. Bu süreç sayesinde üretim öncesinde belirlenen gerekliliklerin etkin şekilde gerçekleşip gerçekleşmediği değerlendirilir ve güvenilirlik, kalite gibi önemli kriterler kontrol edilir. Ayrıca bir oto kontrol mekanizması gibi çalışarak, standart veya standart ötesinde belirlenen aralıklarla üretilen ürün veya malzemenin kontrolünü sağlar.
Validasyonun temel amaçları şunlardır:
- Ürün güvenliği ve kalitesi sağlamak
- Üretim süreçlerinin tutarlılığını garanti etmek
- Yasal ve düzenleyici gerekliliklere uyumu belgelemek
- Potansiyel riskleri minimuma indirmek
Validasyon ve verifikasyon farkı
Validasyon ve verifikasyon (doğrulama) sıkça karıştırılan iki kavramdır. ISO 22000:2018 standardına göre validasyon, bir kontrol önleminin önemli bir tehlikeyi etkili şekilde kontrol etme becerisine sahip olduğuna dair kanıt elde edilmesidir. Öte yandan verifikasyon, belirtilen gerekliliklerin yerine getirildiğine dair somut delillerin sunulması ile yapılan teyittir.
Temelde validasyon, bir sistemi devreye almadan önce (tasarım aşamasında) işe yarayıp yaramayacağının anlaşılması için uygulanan faaliyetleri kapsar. Verifikasyon ise, proses sırasında veya sonrasında yapılır. Dolayısıyla validasyon “doğru işlemi mi yapıyorsun?”, verifikasyon ise “işlemi doğru yapıyor musun?” sorularına cevap arar.
İlginizi Çekebilir: Kaizen Nedir?
Validasyonun kalite sistemlerindeki yeri (ISO 9000)
Validasyon, ISO 9000 gibi uluslararası kalite yönetim sistemlerinin temelini oluşturur. Bu sistemler, birbirine bağlı kontrol mekanizmaları ile çalışır ve validasyon, bu mekanizmaların önemli bir parçasıdır. Özellikle kurumsal yapıya dönüşmüş işletmelerde, bu gibi sistemler gerekli ve geçerli olduğu gibi önemli bir zaruret oluşturmaktadır.
ISO 9000 kalite işletim belgesini alabilmek ve bu sistemi işletebilmek için validasyon çalışmalarının titizlikle yürütülmesi gerekmektedir. Bununla birlikte, validasyon işlemleri mutlaka yalnızca sistemleri kullanan görevliler tarafından değil, objektif gözlem yapabilecek yetkililerin de katılımıyla gerçekleştirilmelidir. Bu sayede evrensel kalite değerleri dahilinde gerçekçi verilerin elde edilmesi mümkün hale gelmektedir.
Endüstride Kullanılan 4 Temel Validasyon Türü
Endüstriyel uygulamalarda validasyon çalışmaları, farklı amaçlar ve uygulama şekilleri doğrultusunda dört temel kategoriye ayrılmaktadır. Bu kategoriler, validasyon sürecinin ne zaman ve nasıl uygulanacağını belirler.
Prospektif validasyon: Üretim öncesi planlama
Prospektif validasyon, ileriye dönük validasyon çalışmaları olarak da bilinir ve ürün piyasaya sürülmeden önce gerçekleştirilir. Özellikle yeni süreçler veya ekipmanlar için uygulanan bu validasyon türü, Ar-Ge süreçleri dahilinde yürütülür. Bu sayede üretim öncesinde istenen şartların ispatlanması mümkün hale gelir. Prospektif validasyon, bir ürünün veya prosesin tasarım aşamasında işe yarayıp yaramayacağının anlaşılması için uygulanan faaliyetleri kapsar.
Retrospektif validasyon: Geçmiş verilerle analiz
Retrospektif validasyon, mevcut ve uzun süredir devam eden üretim süreçleri için gerçekleştirilir. Geçmiş üretim verileri ve kayıtlarına dayanarak yapılan bu validasyon türü, geriye dönük değerlendirmelere olanak tanır. Bu çalışmaların yürütülebilmesi için genellikle 20-30 seri kadar üretim yapılmış olması gerekir. Böylece yeterli veri elde edilerek süreçlerin tekrarlanabilirliği, limit dışı durumların analizi ve yöntem sürekliliği gibi konularda raporlar hazırlanabilir. Ancak günümüzde birçok sektörde geçerliliğini yitirmiştir ve aseptik prosesler için tavsiye edilen bir yöntem değildir.
Concurrent validasyon: Eş zamanlı uygulama
Concurrent validasyon, ürün üretimi devam ederken yapılan validasyon türüdür. Eş zamanlı validasyon olarak da adlandırılan bu yöntem, özellikle az üretim yapılan durumlarda tercih edilir. Bu validasyon türünde, tekrar üretim kapsamında toplanan veriler mevcut değildir çünkü sınırlı seri üretimleri, düzensiz üretim süreçleri ya da üretim serilerinin değişim gösterdiği dönemlerde yapılan çalışmalardır. Prosesin kritik kontrol noktalarında yapılan testler ve üretim akışındaki sürekli gözlemler, concurrent validasyonun temel bileşenleridir.
Revalidasyon: Süreç değişimlerinde tekrar doğrulama
Revalidasyon, süreçte veya ekipmanda bir değişiklik yapıldığında veya belirli bir süre sonunda gerçekleştirilir. Tekrar validasyon çalışmaları anlamına gelen bu süreç, validasyon işlemlerinin gerçekleştirilebilmesi için gerekli olan tüm değişim işlemlerini kapsar. Ayrıca, sürekliliği sağlamak için periyodik olarak yapılabilir. Bununla birlikte, bir üretim prosesi için hibrit yaklaşım benimsenebilir. Bu durumda, üretim prosesindeki hangi adım için hangi validasyon yaklaşımının kullanıldığının açıkça belirtilmesi gerekmektedir.
Validasyon Süreci: Adım Adım Uygulama Rehberi
Bir validasyon çalışmasının başarısı, sistematik ve iyi planlanmış bir yaklaşıma dayanır. Validasyonun bilimsel temeli, adım adım ilerleyen ve belirli kriterlere bağlı kalan bir metodoloji gerektirir.
Validasyon parametrelerinin belirlenmesi
Validasyon çalışmasına başlamadan önce, geçerlilik yapılacak yöntemin uygulama amacına ve kapsamına bağlı olarak parametreler belirlenmelidir. Bu parametreler genellikle kesinlik, doğruluk, tayin sınırı, ölçüm sınırı, seçicilik-özgüllük, doğrusallık, ölçüm aralığı, duyarlılık ve sağlamlık olarak sıralanır. Etkili bir validasyon stratejisi dört temel bileşenden oluşur: ön geçerlilik, gerçek geçerlilik, gerçek çalışma ve istatistiksel analiz. Bu bileşenlerden ön geçerlilik, analizciye pratik deneyimini arttırma ve optimum koşulları sağlama şansı verir.
Doğruluk, tekrarlanabilirlik ve kararlılık ölçümleri
Doğruluk, yöntem ile elde edilen deneme sonuçlarının gerçek değere yakınlığını ifade eder. Kesinlik ise, bireysel test sonuçlarının birbirine yakınlığının derecesi olarak tanımlanır. Tekrarlanabilirlik çalışması için aynı laboratuvarda, aynı kişi tarafından, aynı örnek kullanılarak istatistiksel sonuç yaratacak kadar (10-15 kez) deney tekrarlanmalıdır. Bununla birlikte, tekrarüretilebilirlik için aynı çalışmanın farklı koşullarda, farklı kişiler veya aletler tarafından tekrarlanması gerekir. Kararlılık ise, belirli bir matriks içindeki analitin saklama koşullarındaki stabilitesidir.
Analitik yöntem validasyonu kriterleri
Analitik yöntemlerin geliştirilmesi ve validasyonu, ilaç geliştirme süreci boyunca devam eden kritik çalışmalardır. Metot validasyonu aşamasında, yöntemin test edilmesi gereken parametreleri doğru bir şekilde ölçmesi hedeflenir. FDA, USP, EP, BP ve ICH kılavuzlarına göre metot validasyon çalışmaları gerçekleştirilir. Analitik yöntemlerle bir analit tayin edilirken, yeterli duyarlılık, özgünlük, doğrusallık, geri kazanım, doğruluk ve kesinlik bakımlarından tam olarak valide edilmiş bir yöntem kullanılmalıdır.
Validasyon testi nedir ve nasıl yapılır?
Validasyon testi, bir tasarım, üretim veya test çalışması tamamlandıktan sonra belirli standartlar doğrultusunda doğrulanmasıdır. Özellikle temiz oda uygulamaları ve HVAC-R sistemleri için yaygın olarak kullanılır. Bu testler arasında partikül sayımı, filtre sızıntı testi, hava akış hızı ölçümü, basınç ve sıcaklık ölçümleri bulunur. Validasyon testinin ilk adımı, kapsamlı bir validasyon planının hazırlanmasıdır. Bu plan, validasyonun amaçlarını, kapsamını, sorumlulukları ve yapılacak testleri belirler.
Validasyon prosedürü ve dokümantasyon
Validasyon prosedürü, tüm çalışmaların belirli şartlar dahilinde gerekli yeterliliğe sahip olmasını zorunlu kılar. Validasyon sürecinin her aşamasında detaylı dokümantasyon yapılması gerekir. Validasyon protokolü ve raporu çalışmanın en önemli kısımları arasındadır. Protokol; amaç, kapsam, sorumluluklar, ekipman ve proses açıklaması, test planı ve kabul kriterleri gibi konuları içermelidir. Rapor ise test sonuçları, master plan ve tüm protokolleri kapsamalıdır. Hazırlanan raporların bilimsel kanıt niteliği taşıması ve tüm aşamaların güvenli şekilde belgelenmesi gerekir.
Validasyon Hataları ve Raporlama Süreci
Validasyon sürecinin doğru yürütülmesi kadar, ortaya çıkabilecek hataların tespiti ve raporlama süreci de başarılı sonuçlar için kritik öneme sahiptir.
Validasyon hatası nedir ve nasıl tespit edilir?
Validasyon hatası, sistemlerin planlanan hedeflere ve gerekliliklere uygun çalışmadığını gösteren önemli bir uyarıdır. Aslında bir doğrulama hatası olarak da tanımlanabilen bu durum, yapılan ölçümlerin belirlenmiş gerekliliklere uygun olmadığını ifade eder. Validasyon hatası, sistemlerin hedeflenen kalite ya da güvenlik ilkelerine uygun olmadıklarını göstermektedir. Bu nedenle hataya neden olan sistemlerin hızla tespit edilmesi ve iyileştirilmesi gerekmektedir.
Hata kodları ve çözüm yolları
Validasyon sürecinde hatanın nedeni belirlenmediğinde ciddi zaman kaybı yaşanabilir. Bunu önlemek için dijital sistemler, belirli hataları tanımlamak amacıyla evrensel kodlardan yararlanır. Örneğin, mimari ve fotogrametrik bina yüksekliklerinin uyuşmaması bir validasyon hatasıdır ve %10’luk bir hata payı göz önünde bulundurularak geolokasyon doğruluğu kontrol edilmelidir.
Validasyon raporu nasıl hazırlanır?
Validasyon raporu hazırlanırken dikkat edilmesi gereken temel noktalar şunlardır:
- Elde edilen tüm veri değerlendirmelerinin uygun formatta raporlanması
- Çalışan ekipmanlar, metotlar, operatörler, validasyon tarihleri ve analiz sonuçlarının belirtilmesi
- Raporların istatistik hesaplamaları, ham veriler ve yorumlarla desteklenmesi
Özellikle raporu hazırlayan ekibin yanı sıra, süreçte yer alan tüm personellerin değerlendirmelerini içermesi büyük önem taşır.
İstatistiksel analiz ve sonuçların yorumlanması
Validasyon sonuçlarının istatistiksel analizi, elde edilen verilerin güvenilirliğini belirler. Laboratuvar akreditasyonunda kullanılan metodun validasyonu veya verifikasyonu sonrasında sonuçların hesaplanması, değerlendirilmesi ve yorumlanması istatistik bilgisini gerektirir. Öncelikle dağılımın normal dağılım olup olmadığı kontrol edilir ve normal dağılım dışında kalan sapan değerler, sapan değer belirleme yöntemlerinden biri ile (Dixon test, Q-Test veya Grub testi) belirlenerek atılır.
Ayrıca tekrarlanabilirlik kontrolü için F testi, sonuçların ortalamalarının karşılaştırılması için t testi yapılır. Validasyon çalışmaları iki veya daha fazla kişinin katılımıyla, tekrarlanabilirlik veya tekrar üretilebilirlik koşullarında yapılabilir.
Validasyon süreçleri endüstriyel sistemlerde kalitenin sağlanması açısından vazgeçilmez bir öneme sahiptir. Özellikle ilaç, gıda ve tıbbi cihaz sektörlerinde ürün güvenliğini garanti altına alan bu süreçler, aynı zamanda yasal gerekliliklere uyumu da belgelemektedir. Ayrıca validasyon, sadece bir doğrulama işlemi değil, sistemlerin bütünlüğünü sağlayan kapsamlı bir çalışmadır.
Makalede ayrıntılı olarak ele aldığımız dört temel validasyon türü – prospektif, retrospektif, concurrent ve revalidasyon – farklı endüstriyel ihtiyaçlara cevap verebilmektedir. Bununla birlikte validasyon ve verifikasyon arasındaki farkın anlaşılması, kalite sistemlerinin doğru şekilde uygulanması için kritik öneme sahiptir.
Validasyonun başarısı sistematik bir yaklaşıma ve iyi belgelenmiş bir sürece dayanmaktadır. Parametrelerin doğru belirlenmesi, ölçümlerin tutarlılığı ve kapsamlı dokümantasyon, bu sürecin temel taşlarını oluşturur. Öte yandan hataların tespit edilmesi ve raporlanması da validasyon sürecinin önemli bir parçasıdır.
Neticede, ISO 9000 gibi kalite yönetim sistemlerinin merkezinde yer alan validasyon, kurumsal yapıdaki işletmeler için artık bir tercih değil, zorunluluk haline gelmiştir. Doğru şekilde uygulanan validasyon süreçleri, üretim kalitesini yükseltmekte, riskleri minimize etmekte ve müşteri memnuniyetini arttırmaktadır. Bu nedenle endüstriyel faaliyetlerde validasyon çalışmalarının titizlikle yürütülmesi ve sürekli iyileştirilmesi, rekabet avantajı sağlamanın yanı sıra, toplum sağlığı ve güvenliği açısından da hayati önem taşımaktadır.